غلات مهمترین منبع غذایی انسان می باشد .
حدود 70 65 درصد از کربوهیدراتها ، پروتئینها و همچنین قسمت زیادی از ویتامینهای گروه B ، املاح و عناصر کم مقدار رژیم غذایی مردم ایران از طریق غلات و فرآورده های آن تأمین می شود .
گندم ، چاودار ، جو ، یولاف ( جودوسر ) ، برنج ، ارزن و ذرت در گروه غلات قرار میگیرند که در این میان چهار غله اول ، جزء غلات اصلی طبقه بندی می گردند .
تریتیکاله نیز گیاه نسبتاً جدیدی است که از تلقیح گندم و چاودار به وجود آمده است .
گرچه دانه باک ویت با نام علمی FAGOPYRUM از خانواده POLYGONACEAE میباشد، لیکن چون پوشینه این گیاه به دانه چسبیده و از نظر ترکیبات ، نحوه آماده سازی ، فرآیندهای تکنولوژی ، مراحل پوست گیری ، سایر خواص و فرآیندهای عمل آوری و نگهداری مشابهت با دانه غلات دارد ، آن را در گروه غلات قرار می دهند .
1-2- منشأ غلات
تمام غلات جزء خانواده Poaceae و زیر خانواده غلات اصلی Pooideae قرار دارند در حالی که زیر خانواده برنج Oryzoideae، ارزن Panicoideae و بالاخره ذرت Andropogonoideae می باشد .
غلات اصلی به همراه سایر غلات در شکل 1-1 آمده است.
نمودار 1-1 : غلات اصلی به همراه سایر غلات
براساس آخرین اطلاعات و آمار به دست آمده تولید غلات در سال 93 1992 به مرز 650 /791 /1 میلیون تن رسید .
ضمناً جدول شماره 1-1تولید غلات را در جهان به تفکیک در سالهای مختلف نشان می دهد .
جدول 1 1: تولید غلات در جهان براساس آمار F.A.O در سالهای 93 1992 ، 92 1991 ، 91 1990 به میلیون تن ( بدون در نظر گرفتن برنج )
*- با در نظر گرفتن تولید برنج 1-3 گندم گندم مهمترین غله در جهان می باشد .
به علت راندمان تولید زیاد و نیز امکان کشت آن در اکثر نقاط جهان و همچنین قابلیت پخت و خواص منحصر به فرد تغذیه ای و صنعتی و کیفیت فوق العاده گلوتن ، هیچ غله ای نمی تواند با آن رقابت نماید .
براساس آمار F.A.O در سال 93 ـ 1992 حدود 08/30 درصد از تولید غلات جهان به گندم ، 02/29 درصد به برنج ، 02/29 درصد به ذرت ، 37/8 درصد به جو ، حدود 98/1 درصد به یولاف ، 52/1 درصد به چاودار و بالاخره 01/0 درصد به ارزن اختصاص داشته است .
کل تولید گندم در جهان در سال 93 ـ 1992 ، 539 میلیون تن برآورد گردید .
بطور کلی از گندم می توان فرآوردههای مختلفی نظیرنان ، بیسکویت ، ماکارونی ، شیرینی و انواع کیک و غذاهای کودک و بسیاری دیگر از محصولات صنایع پخت تهیه نمود .
علاوه بر این گندم در تغذیه دام و طیور مورد استفاده قرار می گیرد و می توان از آن نشاسته ، گلوکز مایع ، گلوتن و الکل نیز تهیه نمود گندم را از نظر گیاه شناسی به شرح زیر طبقه بندی می کنند: 1ـ گندم دیپلوئید با تعداد 14 = N2 کروموزوم و ژنوم AA : گندم دیپلوئید که امروزه از اهمیت کمتری برخوردار است فقط در مناطق کوهستانی کشت می شود .
مشخصه این نوع گندم چسبیده بودن پوشینه آن به دانه می باشد .
2ـ گندم تتراپلوئید با تعداد 28 = N2 کروموزوم و ژنوم AA BB : مهمترین گندمهایی که در این گروه قرار می گیرند و پوشینه آن به دانه نچسبیده عبارتند از : گندم دوروم، ( T.
turgidum ) و ...
بطور کلی گندم دوروم و یا گندم سخت، بهاره بوده و سنبله آن حاوی ریشک می باشد و بیشتر در مناطق خشک و گرم آمریکای شمالی، جنوب استرالیا و برخی از مناطق گرم شوروی سابق کشت می شود .
این نوع گندم جهت تهیه سمولینا ، ماکارونی و سایر محصولات خمیری مناسب میباشد .
عمده کشورهای تولید کننده گندم دوروم آمریکا در ایالت داکوتای شمالی ، شوروی سابق ، کانادا ، فرانسه ، ایتالیا و ترکیه می باشند .
3ـ گندم هگزاپلوئید با تعداد 42 = N2 کروموزوم و ژنوم AA BB DD : گندم هگزاپلوئید اهمیت زیادی داشته و مهمترین انواع آن عبارتند از T.spelta و T.aestivum .
T.spleta در جنوب اروپا کشت شده و هنوز توسعه چندانی پیدا نکرده است ، در حالی که کشت T.
aestivum به مقدار بسیار زیادی توسعه یافته و تعداد گونه های لخت آن به بیش از 10000 بالغ می گردد .
قدمت گندم T.
aestivum به حدود 10000 سال پیش می رسد .
ژنوم A این گندم از T.monococcum ، ژنوم B ناشناخته بوده و احتمال می رود که از Aegilops و ژنوم D احتمالاً از Aesguarsa مشتق شده باشد .
گرچه گندم را از نظر سختی و نرمی به گندم سخت ، نیمه سخت و نرم و از نظر شیشه ای و آردی بودن به گندم شیشه ای ، نیمه شیشه ای و آردی و از نظر رنگ به گندم قرمز ، سفید و کهربایی و از نظر فصل کشت به گندم بهاره و پاییزه و از نظر آبیاری به گندم آبی و دیمی طبقه بندی مینمایند ، لکن نظر به اهمیت گندم از نظر موارد مصرف به طبقه بندی آن در این رابطه مختصراً اشاره می گردد .
طبقه بندی گندم از نظر مصارف انواع گندم را از مصارف مختلف به شرح زیر طبقه بندی می نمایند : 1- گندم مخصوص محصولات خمیری : مانند ماکارونی ، اسپاگتی ، نودل ، ورمیشل و از نوع سخت و یا دوروم با پروتئین بیش از 5/12 درصد و گلوتن مرطوب بیش از 30 درصد بوده و خمیر حاصل از آنها باید واکنش خوبی در هنگام پرس یا اگستروده شدن از خود نشان دهد و در طی فرآیند پخت شکل فیزیکی خود را حفظ کرده ، وا نرفته و در هنگام جویدن به صورت خیلی سفت و لاستیکی و یا خیلی نرم در نیامده و به دندانها نچسبیده و کمتر ماده خشک خود را در آب جوش از دست بدهد .
2- گندم مخصوص کیک ، شیرینی و بیسکویت: گندمهایی که بدین منظور اختصاص داده می شوند ، اغلب از نوع گندمهای نرم با پروتئین نسبتاً پایین می باشد.
به عبارت دیگر این نوع گندم معمولاً به دلیل ایجاد بافت مناسب در محصول باید پروتئینی بین 9 ـ 7 درصد داشته باشد .
3- گندم مخصوص نان و محصولات تخمیری : کمیت و کیفیت پروتئین یا گلوتن گندم های مخصوص نان حائز اهمیت می باشد .
پروتئین گندمهایی که بدین منظور اختصاص داده می شوند ، معمولاً بیش از 11 درصد و گلوتن مرطوب آنها بیش از 26 درصد می باشد .
4- گندم چند منظوره :گندمی است که برای مصارف مختلف از قبیل نان و محصولات خمیری یا کیک و شیرینی مورد استفاده قرار می گیرد .
نمونه بارز آن نوع گندم بهاره Prairie کانادا می باشد که جهت تولید نانهای مسطح ، کراکر و نودل مناسب است .
5- گندم مخصوص دام و طیور :اغلب گندمهایی که بدین منظور اختصاص داده می شوند ، بنحوی صدمه دیده بوده و دارای نقاط ضعف می باشند ، به عنوان مثال فعالیت آنزیمی چنین گندمهایی می تواند بالا و کیفیت گلوتن آن پایین یا ضعیف یا درصد دانه های صدمه دیده حرارتی آن در حد بالایی قرار گیرد .
1-3-1- تاریخچه گندم از زمانهای قدیم بشر متوجه بذر علفهای گندمیانی شد که دارای ذخیره غذایی و مواد آردینه ای بودند .
در همان زمان بشر با فکر و ایده انتخاب بهترین وسیله امرار معاش اقدام به کشت و زرع نباتاتی نظیر برنج و ارزن وحشی در مناطق گرم و گندم و جو وحشی برای نواحی با گرمای کمتر و بعد از چندی چاودار و یولاف علوفه ای یا جو دو سر برای مناطق با آب و هوای نسبتاً سرد نمود .
گذشته از نظریه های مذهبی که شناخت احتیاج آدمی به گندم را به زمان هبوط آدم ابوالبشر میرساند ( شاید هبود آدم ابوالبشر از روضه رضوان و حیات آسمانی به خاطر استفاده از گندم را بتوان به اهمیت این محصول در دنیای خاکی نسبت داد ) بررسی های علمی نشان داده است که گندم را بشر از دوره مفرغ می شناخته و مورد استفاده قرار می داده است .
برای گندم و جو بطور متوسط حدود 10 هزار سال طول عمر تصور می شود .
به نظر می رسد که مبدأ گندم مناطق جنوب غربی آسیا باشد .
تولید غله به وسیله انسان هزاران سال سابقه دارد .
در دوره باستانی به محض اینکه این محصول اهمیتی یافت ، دخالت دولتها با تحول آن همزمان و همراه شد .
شاهان سومر (سومرها قومی بودند که از قدیمترین ایام در بین النهرین جنوبی می زیسته اند و در فاصله سالهای 3000 و 2340 قبل از میلاد سلسله هایی تأسیس کردند ) که در سه هزار سال قبل از میلاد مسیح برای بشریت خط اختراع کردند .
منظورشان ثبت ذخیره های غلات و سایر فرآوردههای زراعی بود .
کمی پس از آن سواران هیکسوس قومی سامی نژاد که بین سالهای 1730 و 1710 قبل از میلاد وارد مصر شدند ) در مصر سلسله ای تأسیس کردند تا علوفه مورد نیاز مرکبهایشان تأمین شود .
در روزگاران قدیم ، عشایر همواره می باید مالیات خود را به صورت جنسی ( غلات ) به دولت بپردازند .
تا مجبور شوند در محل بمانند .
از مهاجرت های سالانه آنان ، و نیز از هجوم قبایل دیگر جلوگیری به عمل آید .
از همین دوره است که تأثیر غلات در اقتصادی که در حال پیدایش بود ، محسوس شده و مناطق غله خیز بزرگ اروپا ، مدتها موضوع مناقشه های عمده قرار گرفت .
در روی تابلوهای برنزی قرن 19 قبل از میلاد که از سوریه به دست آمده طریقه خرد کردن گندم و تبدیل آن را به نان نمایش داده است .
هرودوت تاریخ نویس یونانی در گزارشهای مربوط به قرن پنجم قبل از میلاد به تهیه نان در مصر اشاره کرده است .
همچنین نقشهای دیواره گورهای قدیمی امتداد رودخانه نیل طرز کشت و برداشت ، آسیاب کردن و بالاخره تهیه نان از گندم را نشان می دهد .
چینیهای قدیم کشت گندم را در 2700 سال قبل از میلاد گزارش کرده اند و حتی امروزه در بعضی از نواحی چین گندم را یک نبات مقدس می دانند .
حفاری شهرهای قدیمی ، پیشرفت بشر را در طرز آسیاب نمودن و طریقه پختن نان در یونان و روم تا قرون وسطی نشان می دهد .
در تاریخ آمده که سامسون به علت نیرومند بودن آسیابان لقب گرفته و زمانی که در زندان بود وادارش می کردند که گندم را خرد کند و تبدیل به آرد نماید .
زرتشت در فصل چهارم و ندیداد ، سومین محل شادمانی زمین را جایی که خداپرستان غله کشت کنند نامیده است « تو ای آفریدگار جهان مادی ، بفرما سومین جایی که زمین شادمانی است کجاست ؟ » « آنجایی که یکی از خداپرستان غله کشت کند و میوه بکارد ، زمین تشنه را آبیاری کند و باتلاقی را بخشکاند » زرتشت ، و ندیداد ، فصل چهارم .
عقیده سقراط بر این بود که کسی که درباره گندم چیزی نداند لایق حکومت کردن نیست و یکی از نشانه های سیاستمداری دانستن میزان گندم مورد نیاز برای تغذیه اهالی آتن است .
در تورات و انجیل سخن از بذر پاشی ، درو ، آسیاب نمودن و مصرف گندم به میان آمده است در قرآن کریم از پیش بینی قحطی هفت ساله توسط حضرت یوسف ( علیه السلام ) و ضرورت ذخیره سازی گندم سخن به میان آمده است ( سوره یوسف آیه 47 ) .
و در آیه های دیگر انفاق مال به کشت گندم و حصول هفت صد دانه از یک دانه تشبیه شده است .
( سوره بقره آیه 260 ) .
در اسلام ، گندم و جو را در ردیف کالاهای با ارزشی چون طلا ، نقره ، گاو ، گوسفند و شتر و ...
که به آن زکات تعلق می گیرد قرار داده اند .
و نیز در پایان ماه مبارک رمضان میزان فطریه ای که هر فرد مسلمان باید به نیازمندان بپردازد بر مبنای قیمت 3 کیلو گندم تعیین شده است .
در جنگ جهانی اول شعار بزرگی به این مضمون وجود داشت «هر کشوری که گندم داشته باشد در جنگ پیروز خواهد شد» در جنگ جهانی دوم اولین کلمه ای که در جنگ از آن سخن به میان آمده اسلحه و آخرین کلمه ای که همیشه از آن سخن رانده شده است نان بوده است .
بحرانها و قحطیهای ایجاد شده در طول تاریخ کشورها و همچنین در کشور ما در زمینه نان کم نبوده است .
بنابراین نان ارزش و اهمیت غذایی خود را از قدیم الایام تا به حال حفظ نموده است .
تا اواسط قرن نوزدهم تحول مهمی در