مقدمه
نفوذ اسلام در ایران، در نیمه اول قرن هفتم میلادی، پس از فروپاشی امپراتوری ساسانی، روی داد.
از آن پسدوره جدیدی در تاریخ ایران آغاز شد، که دگرگونیهای بنیادی شدیدی در اوضاع اجتماعی، سیاسی، مذهبی، حکومت و مردم به وجود آورد.
ایرانیان که از نابرابریهای اجتماعی موجود در دوره ساسانی ناخشنود بودند، بهسرعت اسلام را پذیرفتند و در اشاعه و استغنای فرهنگی آن کوشیدند.
با وجود پذیرش اسلام، ایرانیان هرگز مخالفت خود را با سلطه خلفای اموی و عباسی پنهان نمیکردند و در برابر ستمگریهای حکومتهای اموی و عباسی، جنبشهای استقلال طلبانه بسیاری را برپا کردند.
آنان نیز برای تضعیف و سرکوب ایرانیان که بهطرفداری از خاندان پیامبر(ص) و برقراری حکومت بر اساس امامت به پا خاسته بودند، به تقویت عناصر غیر ایرانی پرداختند.
ادامه جنگهای فرسایشی میان فرمانروایان محلی، قدرت این فرمانروایان را تحلیل برد و زمینه را برای تسلط قومهای بیگانه آسیای مرکزی مانند ترکان سلجوقی، مغولها و تیموریان فراهم ساخت.
در دوره صفویان دومین امپراتوری بزرگ ایران پاگرفت و مذهب تشیع که تا آن زمان پیروان آن در محدودیتهای بسیار به سر میبردند، رسمیت یافت.
خصلتهای پویای مذهب شیعه و تعهدات سیاسی و اجتماعی آن، استقلال و هویت ملی ایران را در برابر ضربات سخت و کوبنده عثمانیها با استواری تمام حفظ کرد و ایرانیکبار دیگر توانست در مقابل مدعیِ تولیت مسلمانان، به عنوان یک نیروی قدرتمند سیاسی- مذهبی قد علم کند.
با انحطاط و سقوط صفویان، حکومتهای افشاریان و زندیان بر اریکه قدرت تکیه زدند.
پس از حکومت زندیان، عصر قاجاریان آغاز میشود که در این عصر نفوذ قدرتهای بیگانه روس و انگلیس در ایران توسعه مییابد
دوران هخامنشیان
۳۳۰ - ۵۳۳ ق.م
دوره سلوکیان
۲۴۷ - ۳۳۰ ق.م
دورهپارتیان
۲۴۷ق.م تا ۲۲۴ب.م
دوره ساسانیان
۶۵۱ - ۲۲۴ ب.م
حمله عرب به ایران
۶۴۵ ب.م
دوره امویان و عباسیان
۹۳۲ - ۷۴۹ ب.م
دوره صفاریان
۹۰۳ - ۸۶۶ ب.م
دوره ساسانی 224_651ب.م
آتشکده فیروزآباد
این شهرستان در یک منطقه کوهستانی قرار گرفته و آب و هوای آن در نواحی شمالی معتدل و در قسمتهای جنوبی گرم است.
شهر کنونیفیروزآباد در 3 کیلومتری جنوب شرقی محل باستانی گور (جور) واقع شده که به دستور اردشیر بابکان موسسسلسله ساسانی بناگردید.
گور مرکز ناحیه اردشیر خوره بود.
عربهای مسلمان در سال 28 یا 29 ه.ق آنرا تصرفکردند.
نام فیروز آباد را در قرن چهارم هجری عضدالدوله دیلمی بر روی شهر گذاش
آتشکده چهارطاقی(فیروز آباد)
آتشکده بزرگ ساسانی - فیروزآباد
در 30 کیلومتری جنوب فیروزآباد، بقایای بنایی وجود دارد که احتمالاًبزرگترین مجموعه آتشکدههای ساسانی است.
دیوار خارجی آتشکده 85 متر طول و 40 متر پهنا دارد.
درون اینحصار، هنوز ساختمانهای آتشکده و چارتاق و منزلهای موبدان و راهروهای زیرزمینی باقی ماندهاند
کاخ ساسانی - سروستان - شیراز
این کاخ در نه کیلومتری جنوب غربی سروستان واقع شده و بنایی بزرگ است که باسنگ و گچ ساخته شده و گنبدها، ایوآنها، اتاقها و دهلیزهای متعددی دارد.
بنا از آثار بهرام گور یا بهرام پنجمساسانی (38 - 420 میلادی) است و مهرنوسی وزیر معروف او، آنرا ساخته است.
از سال 1335 شمسیتعمیرات مفصل و اساسی این کاخ انجام شده است.
این بنا در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است.
کاخ ساسانی - سروستان - شیراز
ویرانه های شهر بیشاپور - کازرون
این شهر از مکانهایی است که به همت شاپور اول ساخته شده و مشتمل بر کاخها، آتشکدهای بزرگ، سنگ نبشتههای پهلوی و بناهای بسیاری بوده است.
کاخ اصلی شهر تالاری بزرگ بادهلیزهای بسیار و حیاطهای متعدد دارد.
نقشه تالار بزرگ به صورت یک محوطه پهناور 20 ضلعی است ویرانه های شهر بیشاپور - کازرون
نقش رجب - شمال تخت جمشید - مرودشت
در شمال تخت جمشید، نقشهایی از اردشیر بابکان و شاپور اول در پس رفتگیکوهستان حجاری شده که به نقش رجب معروف است.
این نقش دارای سه تصویر برجسته از اردشیر بابکان،شاپور اول، علامت خاندان او و شخصیتهای بزرگ دوره اردشیر است
این شهر از مکانهایی است که به همت شاپور اول ساخته شده و مشتمل بر کاخها، آتشکدهای بزرگ، سنگ نبشتههای پهلوی و بناهای بسیاری بوده است.
نقشه تالار بزرگ به صورت یک محوطه پهناور 20 ضلعی است ویرانه های شهر بیشاپور - کازروناین شهر از مکانهایی است که به همت شاپور اول ساخته شده و مشتمل بر کاخها، آتشکدهای بزرگ، سنگ نبشتههای پهلوی و بناهای بسیاری بوده است.
نقشه تالار بزرگ به صورت یک محوطه پهناور 20 ضلعی است ویرانه های شهر بیشاپور - کازروندر شمال تخت جمشید، نقشهایی از اردشیر بابکان و شاپور اول در پس رفتگیکوهستان حجاری شده که به نقش رجب معروف است.
این نقش دارای سه تصویر برجسته از اردشیر بابکان،شاپور اول، علامت خاندان او و شخصیتهای بزرگ دوره اردشیر استدر شمال تخت جمشید، نقشهایی از اردشیر بابکان و شاپور اول در پس رفتگیکوهستان حجاری شده که به نقش رجب معروف است.
این نقش دارای سه تصویر برجسته از اردشیر بابکان،شاپور اول، علامت خاندان او و شخصیتهای بزرگ دوره اردشیر است در امتداد نقش رجب و در انتهای کوهستان حاجی آباد، آثار تاریخی مهمی از دورههایعیلامی، هخامنشی و ساسانی وجود دارد که عبارتند از: نقش برجستههای مربوط به دوره ساسانی در پایین کوه،آرامگاههای شاهان هخامنشی بر بالای کوه و بنای سنگی چهارگوش (کتیبه زردشت) در سمت راست آن.
کهحائز اهمیت جهانگردی میباشند.
نقش برجستههای این کوه عبارتند از: نقش اول - تصویر نرسی (296 تا 304 میلادی) پسر شاپور اول رانشان میدهد که حلقه شهریاری را از مظهرآناهیتا (ناهید) دریافت میکند نقش دوم - این حجاری در زیر آرامگاه داریوش بزرگ قرار دارد و مشتمل بر دو مجلس است که شبیه یکدیگرند.تصویر بالایی (239 تا 276 میلادی) بهرام دوم را در جنگ با دشمن نشان میدهد نقش سوم - صحنه پیروزی شاپور اول (242 تا 271 میلادی) بر والدین امپراطور روم را نشان میدهد.
در اینحجاری شاپور اول با کمال براسب نشسته و والرین امپراطور روم در مقابل او زانو زده است.
سیریادیس یاکردیاس (رقیب والرین) حشمت جلو اسب ایستاده و شاهنشاه ایران دست به سوی او دراز کرده است و ظاهراًحلقه فرمانروایی کشور روم شرقی را به وی میسپارد.
نقش چهارم - این نقش، پیروزی هرمز دوم شهریار ساسانی را نشان میدهد که دشمن خود را با اسب بر روی همغلتانده است.
نقش برجسته شاپور دوم یعنی شاپور ذوالاکتاف نیز بر بالای این نقش قرار دارد نقش پنجم - پیروزی بهرام دوم را بر دشمن نشان میدهد.
نقش ششم - این نقش، اهمیت بسیار دارد.
یک نفر تمام قد ایستاده و سمت چپ وی یک سر و صورت دیدهمیشود نقش هفتم - نقش حجاری شده مجلس اردشیر بابکان (226 تا 242 میلادی) است که حلقه شهریاری را از مظهراهورا مزدا میگیرد.در امتداد نقش رجب و در انتهای کوهستان حاجی آباد، آثار تاریخی مهمی از دورههایعیلامی، هخامنشی و ساسانی وجود دارد که عبارتند از: نقش برجستههای مربوط به دوره ساسانی در پایین کوه،آرامگاههای شاهان هخامنشی بر بالای کوه و بنای سنگی چهارگوش (کتیبه زردشت) در سمت راست آن.
یک نفر تمام قد ایستاده و سمت چپ وی یک سر و صورت دیدهمیشود نقش هفتم - نقش حجاری شده مجلس اردشیر بابکان (226 تا 242 میلادی) است که حلقه شهریاری را از مظهراهورا مزدا میگیرد.
نقش شاپور از بقایای شهری آباد برجای مانده است.
خرابههای شهر شاپور در تنگ چوگان(در چند کیلومتری کازرون) قرار دارد.
در تنگ چوگان بر روی دیواره کوه در دو طرف رودخانه، نقش هاییحجاری شده است: نقش اول - دو سوار روبروی یکدیگر ایستادهاند و نقش انسان تنومندی نیز که دست خود را پشت سر گذاشته درزیر پای اسبها دیده میشود.
شخص دیگری روبروی سوار دوم زانوزده و دست خود را بعنوان تقاضای بخششپیش آورده است.
نقش دوم - گویا شکل شاپور است که سوار بر اسب با موهای مجعد و کلاه کیانی دیده میشود.
بالای سر شاپورشکل فرشتهای دیده میشود که شیپور در دست دارد.
در دو طرف حجاریها، نقش دو ایوان و در هر ایوان سه نفرحجاری شدهاند.
ظاهراً در نقش دوم، شاپور اشخاصی را که حامل هدایایی هستند به حضور پذیرفته است.
نقش سوم - شکل شاپور است با دو پهلوان که سوار و مسلح هستند.
در دست یکی از آنها حلقهای است کهمیخواهد به دیگری بدهد.
نقش چهارم - در این نقش، مجلس بزمی حجاری شده و شاپور در وسط آنها دیده میشودنقش شاپور از بقایای شهری آباد برجای مانده است.
نقش چهارم - در این نقش، مجلس بزمی حجاری شده و شاپور در وسط آنها دیده میشود کوه خواجه یکی از آثار تاریخی ارزشمند و جالب توجه استان است که در ناحیه سیستان واقعشده است.
این کوه به ارتفاع تقریبی 900 متر، مانند جزیرهای در وسط دریاچه هامون قرار گرفته است.
بالای اینکوه آثار آتشکده و کاخ عظیمی نمایان است که عمارات مختلف آن بر حیاط وسیعی مشرف است.
این کاخ آثارزیادی از گچبریهای قدیمی متقاطع، خطوط شکسته متوازی و نقاشی دیواری با نقش برشهای اکانت و خداییونانی اروس را در بر داردآتشگاه کوه خواجه از تالار چهار گوشی مرکب است که سر در بزرگی دارد و در اطراف تالار آن راهرویی باپوشش گهوارههای هلالی تعبیه شده است.
تاریخ ساختمان این آتشکده را حدود قرن اوّل میلادی میدانند وویرانههای اطراف آن را هم به دوران اشکانی و ساسانی نسبت میدهند.
در قسمت جنوب کوه خواجه پرستشگاهی وجود دارد که به "کرچک چل گنجه" معروف است.
این بنا جایگاه پرستش ناهید بود.از آثار بعد از اسلام این مجموعه آرامگاه "خواجه مهدی ابن محمد خلیفه" است که در بالای کوه قرار گرفتهاست.
دیگر بنای کوه خواجه، زیارتگاه " خواجه غلطان " است که هنوز هم مورد احترام مردم است و هر سال درآنجا قربانیها میکنند.
زیارتگاه " پیر گندم بریان " در همین تپه قرار دارد.سایر آثاری که در این کوه بدست آمده بیشتر به قوم "سکا" مربوط است که در حدود قرن دوّم میلادی به اینسرزمین مهاجرت کردند.
در هر حال کوه خواجه و مجموعه آثار باستانی دورههای مختلفی که در دامنه آن وجوددارند، همراه با چشم انداز زیبای هامون و ویژگیهای مردمشناسی ساکنان پیرامون آن یکی از جاذبههای ممتازجهانگردی استان سیستان و بلوچستانبشمارمیآیدکوه خواجه یکی از آثار تاریخی ارزشمند و جالب توجه استان است که در ناحیه سیستان واقعشده است.
در هر حال کوه خواجه و مجموعه آثار باستانی دورههای مختلفی که در دامنه آن وجوددارند، همراه با چشم انداز زیبای هامون و ویژگیهای مردمشناسی ساکنان پیرامون آن یکی از جاذبههای ممتازجهانگردی استان سیستان و بلوچستانبشمارمیآید طاق بستان یا «طاق وستان» در سمت راست ورودی شهر کرمانشاه، در شمالشرقی این شهر، مجموعهای از سنگ نگارهها و سنگ نبشتههای دوره ساسانی است که با فضای مرکبی از کوه،چشمه و آب به گردشگاهی مصفا و چشم اندازی دلانگیز بدل شده است .
پس از ورود به مدخل طاق بستان، اوّلین سنگ نگاره به اردشیر دوّم مربوط است.
اردشیر بین اهورامزدا ومیترا قرار گرفته، روی خود را به سوی اهورامزدا برگردانده و با دست چپ حلقه مودت را از وی دریافت میکند.زیر پای شاه و اهورامزدا دشمن یا «اهریمن» بر زمین افکنده شده است.
بعد از این نقش، طاق کوچکی قرار داردکه پیکره شاپور دوم و پسرش شاپور سوم بر آن دیده میشود.
بالای هر کدام از این سنگ نگارهها در سطوری بهخط پهلوی ساسانی صاحب نقش معرفی شده استدر سوّمین بخش از این مجموعه، مدخل طاق از بالا تاپایین سنگ نگاره زیبایی از نقش فرشتگان بالدار، درخت زندگی، مجالس شکار گراز در بیشهزار و شکار مرغانو...
بهجامانده است که همراه با نوازندگان، یک مجلس شادمانی را حکایت میکند.
در پایین این نقش، سواری براسب، زره پوش و مسلح است که برخی آن را «نقش پیروز ساسانی» و برخی دیگرنقشخسروپرویزمیدانند.طاق بستان یا «طاق وستان» در سمت راست ورودی شهر کرمانشاه، در شمالشرقی این شهر، مجموعهای از سنگ نگارهها و سنگ نبشتههای دوره ساسانی است که با فضای مرکبی از کوه،چشمه و آب به گردشگاهی مصفا و چشم اندازی دلانگیز بدل شده است .
در پایین این نقش، سواری براسب، زره پوش و مسلح است که برخی آن را «نقش پیروز ساسانی» و برخی دیگرنقشخسروپرویزمیدانند.
شهرستان تکاب یکی از نواحی تاریخی استان و از مکانهای دیدنی آن محسوب میشود.
این شهرستاندارای دهها اثر تاریخی مربوط به قبل از اسلام است.
مکان تاریخی تخت سلیمان که در 45 کیلومتری شمالشرقی تکاب واقع شده، مرکز آتشکده بزرگ ساسانی بنام آذر گشنسب (یکی از سه آتشکده بزرگ و معروفساسانیان) است که هم اکنون آثار و بقایای آن در درون حصاری به یادگار مانده استدرون حصار علاوه بر آثارعظیم باقی مانده، چشمه و استخر بزرگی نیز وجود دارد.